از همدردی با فقیر تا شکوفایی جامعه در سایه‌سار روزه‌داری راستین | گرسنگی را بچش تا طعم مهربانی را بفهمی

سمانه رضوانی | شهرآرانیوز؛ روزه‌داری، یکی از ارکان مهم دین اسلام و از عبادت‌هایی است که در قرآن کریم و روایات معصومین (ع)، جایگاهی ویژه دارد. خداوند متعال در آیه۱۸۳ سوره بقره، فلسفه اصلی این فریضه را چنین بیان می‌کند: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ:‌ای افرادی که ایمان آورده‌اید! روزه بر شما نوشته شده است، همان‌گونه که بر کسانی که قبل از شما بودند، نوشته شد تا پرهیزکار شوید.»

این آیه به‌خوبی نشان می‌دهد که مقصد نهایی از این سفر معنوی، رسیدن به قله تقواست، اما پاداش این راه طولانی چیست؟ حدیث قدسی مشهور «الصَّوْمُ لِی وَ أَنَا أَجْزِی بِهِ» پاسخ این سؤال را به زیباترین وجه ممکن داده است که «من خود، پاداش آن را می‌دهم.»

کرامتی عجیب‌وغریب

مشهورترین حدیث درباره پاداش روزه، حدیث قدسی «الصوم‌لی و انا اجزی‌به» است که در منابع شیعه و سنی آمده است. از پیامبر اکرم (ص) نقل است که خداوند متعال می‌فرماید: «الصَّوْمُ لِی وَ أَنَا أَجْزِی بِهِ: روزه برای من است و من خود پاداش آن را می‌دهم.» این تعبیر در هیچ عبادت دیگری دیده نشده است. در توضیح این روایت، تفاسیر متعددی ارائه شده است که همگی نشان‌دهنده عظمت جایگاه روزه است.

برخی علما گفته‌اند که روزه عبادتی است خالصانه و از چشم مردم پنهان است و ریا در آن راه ندارد. برخی دیگر از بزرگان، بر این نکته تأکید کرده‌اند که، چون در روزه، عنصر نیت و خلوص برای خدا از هر عبادتی آشکارتر است، خداوند آن را به خود، نسبت داده است. اما شاید عمیق‌ترین معنا، آن باشد که پاداش روزه، خود خداوند است؛ یعنی مقام قرب و لقاءالله.

خلوص نیت و تثبیت اخلاص

از دیدگاه پیشوایان دین، روزه سنگ محکی برای سنجش خلوص بندگان است. امیرالمؤمنین علی (ع) در حکمت‌های نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «فَرَضَ اللَّهُ... الصِّیَامَ ابْتِلَاءً لِإِخْلَاصِ الْخَلْقِ: خداوند روزه را واجب کرد تا به وسیله آن، اخلاص بندگان را بیازماید.»

همچنین حضرت فاطمه‌زهرا (س) در فرازی از خطبه نورانی خود، هدف از وجوب روزه را «تَثْبِیتاً لِلْإِخْلَاصِ»، «استوار کردن اخلاص» معرفی می‌کنند. روزه به انسان می‌آموزد که می‌تواند برای رضای معبودی نامرئی، از لذیذترین خواستنی‌ها دست بکشد و این‌گونه، ریشه‌های اخلاص در عمق جانش تثبیت می‌شود.

حجاب و سپری دربرابر آتش

یکی از تعابیر بسیار زیبا در احادیث، تشبیه روزه به سپر است. پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «الصَّوْمُ جُنَّه مِنَ النَّارِ: روزه سپری است دربرابر آتش (دوزخ).» روزه با تضعیف قوای شهوانی و تقویت روح ایمان، انسان را از گناهانی که زمینه‌ساز ورود به آتش هستند، بازمی‌دارد. این سپر معنوی، وقتی با آداب باطنی روزه همراه شود، می‌تواند انسان را برای همیشه از حرارت گناه و عذاب الهی درامان نگه دارد.

زکات بدن و عامل سلامت جسم

رسول خدا (ص) می‌فرمایند: «لِکُلِّ شَیْءٍ زَکَاه وَ زَکَاه الْأَبْدَانِ الصِّیَامُ: برای هر چیزی، زکاتی است و زکات بدن‌ها، روزه است.» همان‌گونه که زکات مال، آن را پاک می‌کند و رشد می‌دهد، روزه نیز جسم را از آلودگی‌ها و بیماری‌های روحی و جسمی پاک می‌کند. در روایات دیگر، به تأثیر عجیب روزه در مهار غرایز اشاره شده است.

پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «عَلَیْکُمْ بِالصَّوْمِ فَإِنَّهُ مَحْسَمَه لِلْعُرُوقِ وَ مَذْهَبَه لِلْأَشَرِ: بر شما باد به روزه، که آن رگ‌ها (شهوت) را می‌بُرد و سرمستی و خودپسندی را از بین می‌برد.» این احادیث به‌خوبی نشان می‌دهد که روزه، هم جسم را از بیماری‌های ناشی از زیاده‌روی، حفظ می‌کند و هم روح را از آفات اخلاقی، پالایش می‌دهد.

در ادامه حتما بخوانید آداب و رسوم حضور در میهمانی خدا از زبان امام رضا(ع) | چگونه میهمان شایسته سفره الهی باشیم؟

راهی برای همدردی با محرومان

یکی از ثمرات اجتماعی مهم روزه، ایجاد حس همدلی و نوع‌دوستی است. امام‌رضا (ع) در بیان علت وجوب روزه می‌فرمایند: «آنان باید بشناسند شدت و اهمیت مشکلات فقرا و بیچارگان را تا رحمت آورند بر فقرا و مساکین در دنیا، سپس ادا کنند حقوق آنان را که خداوند در اموالشان، مقرر فرموده است.» یعنی این‌طور نباشد که خود، خوب بخورند و بپوشند و دیگران گرسنه باشند.

این درک مشترک از رنج، بن‌مایه اصلی هم‌بستگی اجتماعی است؛ البته به شرطی که روزه واقعی بگیریم؛ یعنی رمضان، محل افطاری‌های خاص و رنگارنگ نباشد و سحر‌ها از ترس گرسنگی، طوری نخوریم که نفَسمان برای الله‌اکبر نماز صبح بالا نیاید.

آرامش دل و خشوع

روزه، فقط ترک خوردن و آشامیدن نیست، بلکه آرامشی عمیق را برای دل‌های مشتاق به‌همراه دارد. امام‌باقر (ع) می‌فرمایند: «الصِّیَامُ وَ الْحَجُّ تَسْکِینُ الْقُلُوبِ: روزه و حج، آرام‌بخش دل‌ها هستند.» ازسوی دیگر، روزه به انسان شخصیتی متواضع و اهل‌خشوع می‌بخشد.

امیرالمؤمنین (ع) در وصف روزه‌داران واقعی می‌فرمایند: «خداوند بندگان مؤمن خود را به‌وسیله نماز‌ها و زکات‌ها و جدیت در روزه‌دارى روزهاى واجب (رمضان)، براى آرام کردن اعضا و جوارح آنها و خشوع دیدگانشان و فروتنى جان‌هایشان و خضوع دل‌هایشان، حفظ مى‌کند.» این خشوع و آرامش، نتیجه رهایی از بند هوا‌های نفسانی و نزدیک شدن به منبع لایزال آرامش است.